تفسير «شيخ مفيد»
«شيخ مفيد»؛ آغازگر سبك تفسير كلامی
گروه انديشه: شيخ مفيد را می‌توان مبدع سبك تفسيری كلامی دانست، به كار بردن روش استدلال قرآنی برای بيان مطالب و رد اشكالات و شبهات يا توضيح معتقدات از خصوصيات اين سبك است.
«محمدبن محمدبن نعمان» معروف به «شيخ مفيد» از بزرگان متكلمين و فقهای شيعه است كه در يازدهم ذی‌القعده سال 336 هجری قمری در نزديكی بغداد متولد شد.

وی تحت تعليم و تربيت پدر كه معلم بود، قرآن و مبادی ادبی را فرا گرفت. همراه پدر به بغداد روانه شد و به قرائت و علوم ديگر پرداخت. در مجالس بزرگان فقها و محدثين مانند ابن‌قولويه قمی، شيخ صدوق، قاضی‌بن الجعالی، ابن‌حمزه طبری و ابن‌داوود قمی حاضر شد. «علی‌بن عيسی» زمانی (رئيس مذهب معتزله در آن عصر) به واسطه اعتراف به شكست در مناظره با شيخ مفيد، لقب «مفيد» را بر او نهاد.

عصر شيخ، عصر نهضت علمی و شكوفايی فرهنگی در جنبه‌های مختلف معرفتی، خاصه علم كلام بود و بغداد، مركز فرهنگی جهان اسلام محسوب می‌شد. رشد، شكوفايی و نشاط علمی مذاهب، ملل و نحل سبب می‌شد كه متبحرترين فرد در علم كلام در رأس آن‌ها قرار گيرد. آل‌بويه كه حاكمان بغداد بودند نيز با ايجاد فضای باز و اعطای آزادی‌های سياسی، زمينه را برای اين رشد فراهم آوردند.

شيخ مفيد با برخوردی قوی و تقوايی مثال‌زدنی، رياست شيعه را به خوبی به دست گرفت. با تأليفات و مناظرات و مباحث علمی خود به دفاع از مكتب اهل‌بيت(ع) و پرورش طلاب همت گماشت. در منزل خود مباحثه و مناظره با علمای معتزله، مرجئه، زيديه، اسماعيليه و پيروان ديگر افكار را به راه انداخت.

در زمان ايشان حوادث و فتنه‌های بسيار بين شيعه و اهل‌سنت پيش آمد كه هر كدام ضررهای جبران‌ناپذيری بر مناطق شيعه‌نشين وارد كرد. خليفه عباسی در سال 408 هجری قمری اواخر عمر شيخ مفيد به تحريك محمود غزنوی، گروه‌های زيادی را از فرقه‌های مذهبی مخالف، از جمله شيعه با قتل، حبس و تبعيد از بين برد.

شيخ كتاب تفسيری مستقل تأليف نكرده، ولی استفاده زياد ايشان از آيات در مباحث كلامی، تاريخی و فقهی و مطرح كردن بعضی مسائل تفسيری و قرآنی، نمايان‌گر توجه ايشان به اين‌گونه مباحث است.

شيخ را می‌توان مبدع سبك تفسيری كلامی دانست كه اصول و روش‌های خاص خود را دارد. به كار بردن روش استدلال قرآنی برای بيان مطالب و رد اشكالات و شبهات يا توضيح معتقدات از خصوصيات اين سبك است.

مناظرات مذهبی و بحث آزاد در مباحث اعتقادی مانند بحث با مشركين در توحيد، جدال با اهل كتاب در نبوت، مناظره با منكران معاد، گفت‌وگو با منكرين عدل و رجوع به امام معصوم(ع) و اثبات غيبت امام عصر(عج) از ديگر ويژگی‌های اين سبك به شمار می‌آيد.

شيخ مفيد كتاب تفسيری مستقل تأليف نكرده ولی استفاده زياد ايشان از آيات در مباحث كلامی، تاريخی و فقهی و مطرح كردن بعضی مسائل تفسيری و قرآنی، نمايان‌گر توجه ايشان به اين‌گونه مباحث است
تفسير او از جهتی در بردارنده بسياری از آرای فرق اسلامی و موضع‌گيری‌های ايشان به عنوان يكی از بزرگ‌ترين علمای اماميه است. به تعبيری ديگر روش تفسير شيخ، روش كلامی، عقلی است. از اين جهت شايسته تدريس و تحقيق و محل توجه انديشمندان قرآنی است. روش شيخ در تعامل با نص قرآن، روشی است كه علما اسلام در تفسير به آن اتفاق دارند.*

ادامه دارد...

-----------------------------------------------

*منابع: جامع‌التفاسير نور، برخی از آثار شيخ مفيد، رجال نجاشی.